Ayçiçeği, dünyada ve ülkemizde en kritik yağ bitkilerinden biridir ve Türkiye’de üretim ağırlıkla yağlık çeşitlerle yapılır. Son yıllarda küresel ayçiçeği üretimi yaklaşık 23 milyon ton düzeyindedir; Türkiye, üretim ve ekiliş alanında ilk on ülke arasındadır. Ülkemizde yağlık ayçiçeği Trakya–Marmara hattında yoğunlaşırken; çerezlik üretim daha çok İç ve Doğu Anadolu’da, daha az ölçüde diğer bölgelerde gerçekleştirilir.

   Türkiye’de yağlık ayçiçeği ekim alanları, iklim koşulları ve fiyat politikalarına bağlı olarak 500–600 bin ha arasında; üretim ise 600–850 bin ton bandında değişir. Mekanizasyona uygunluğu ve düşük işgücü ihtiyacı nedeniyle farklı yörelerde ekim her yıl artmaktadır. Gen merkezi Kuzey Amerika olup tür, ABD’nin orta kesimlerinde yabani halde bulunur. Süs bitkisi olarak Avrupa’ya girdikten sonra yağ bitkisi şeklinde önce Rusya’da yaygınlaşmış, ardından tüm Avrupa’ya yayılmıştır. Türkiye’de ayçiçeğinin modern tarımı, 1945–50’lerde Bulgaristan’dan göç eden vatandaşların getirdiği tohumlarla başlamış; asıl sıçrama, 1980’lerden itibaren hibritlerin devreye girmesiyle yaşanmıştır. Yüksek yağ ve tane verimli hibritler, son 20 yılda üretimi istenen düzeylere taşımıştır.
 

 

İKLİM İSTEĞİ

   Ayçiçeği, kara iklim kuşağı ile ılıman–yağışlı bölgelerde yetişen tek yıllık bir bitkidir ve geniş adaptasyon yeteneğine sahiptir. 120–130 günlük vejetasyon süresinde toplam sıcaklık ihtiyacı 2600–2850^oC’dir. Tohumun çimlenmesi için toprak sıcaklığı en az +4^oC olmalı; sağlıklı çıkış için 10–12^oC tercih edilir.

   Fide dönemi soğuklara görece dayanıklıdır: kotiledon yapraklı evrede −5^oC’ye kadar tolere edebilir; 6–8 yapraklı dönemde bu dayanım kademeli azalır. İleri gelişme safhasında 0^oC zarar oluşturur.

   Büyüme–gelişme için 18–20^oC gece / 24–26^oC gündüz sıcaklıkları idealdir. 36–40^oC üzerindeki sıcaklıklarda polen çimlenmesi düşer ve yabancı tozlanma riske girer.

   Ayçiçeği, tam kuraklığa dayanıklı olmasa da birçok kültür bitkisinin zorlandığı kurak koşullarda başarılı olabilir. ~2 m’ye inebilen kök sistemi sayesinde topraktaki suyu etkin kullanır ve kısa süreli kuraklıklardan daha az etkilenir.

   Yetişme dönemi boyunca toplam 500–600 mm yağışa ihtiyaç duyar ve bu yağışın döneme dengeli dağılması beklenir.

   Gelişim dönemlerine göre su talebi değişir: çıkıştan tabla oluşumunun başlangıcına kadar yıllık su tüketiminin ~%20’si kullanılır.

   En kritik dönem, çiçeklenmeden önceki ve sonraki 40 gündür; bu fazda yıllık su tüketiminin ~%60’ı gerçekleşir. Çiçeklenmede susuzluk stresi, verimde belirgin azalışa yol açar.

Ayçiçeği, fazla nemli bölgeleri sevmez; yüksek nispi nem, tabla çürüklüğü gibi hastalıkların baskısını artırır.

 

TOPRAK İSTEĞİ

   Ayçiçeği, toprak seçiciliği düşük bir türdür; kumlu–killi geniş tekstür aralığında yetişebilir. En iyi sonuçlar derin, organik maddece zengin alüviyal topraklarda alınır. Aşırı taşlı, kumlu ve yüzlek profiller uygun değildir. İdeal pH 6.0–7,2 aralığıdır. Taban suyu yüksek olmamalı ve drenaj sorunu bulunmamalıdır. Tuz toleransı sınırlıdır; 2–4 mmhos/cm tuz konsantrasyonuna kadar dayanabilir.
 

EKİM VE TOHUMLUK

   İyi hazırlanmış bir tohum yatağından sonra pnömatik mibzer ile tek dane ekim yapılır. Araştırmalar; sonbaharda soklu pulluk ile derin sürüm, ilkbaharda kazayağı + tırmık kombinasyonunun ekonomik bir toprak işleme yöntemi olduğunu göstermektedir. Yabancı ot mücadelesinde ekim öncesi trifluralin içeren preparatlar yaygındır; ancak çıkış öncesi ve sonrası ruhsatlı herbisit seçenekleri de mevcuttur. Ekim öncesi uygulama sonrası mutlaka tırmık ile yüzey karıştırılmalı ve ilacın üniform dağılması için ekim ~2 gün sonra yapılmalıdır. Bitkiler 25–30 cm boya geldiğinde ara çapa yapılmalı, sıra üstü yabancı otlar el çapasıyla temizlenmelidir. Ayçiçeğinde problem olabilen başlıca yabancı otlar: pıtrak, sarmaşık, hardal, köy göçüren, kaz otu, tarla ayrığı, sirken, papatya, darıcan.

   Hibrit seçiminde; tohumluk fiyatı–verim potansiyeli, bölgesel deneme/demonstrasyon sonuçları ve çeşitlerin hastalık toleransı dikkate alınmalıdır. Üreticiler, hasat sonrası buğday hazırlığına hızla geçtiklerinden çok geççi çeşitlerden kaçınır; bu nedenle erkencilik önemli bir kriterdir. Bölgeye uygun, verimli hibrit seçimi ve tavsiye edilen yetiştirme teknikleri, kârlı ayçiçeği üretiminin temelidir. Tohumluğun yüksek çimlenme yüzdesi, saflığı ve hastalık–yabancı ot tohumu içermemesi, üretim riskini azaltır. Hibrit tohumluklar, açık döllenenlere göre uniformite ve verimde belirgin üstünlük sağlar; aynı günlerde çiçeklenip olgunlaşarak eş kalite ürün verir.

   İklimin elverişli olduğu yıllarda hibrit avantajı belirginleşir. Yağlık hibritlerde hafif eğik tabla (yere doğru bakan) kuş zararı ve güneş yanıklığını azaltır; bu nedenle kuş baskısının yüksek olduğu alanlarda tercih edilmelidir. Tohum iriliği ve test ağırlığı verim açısından önemlidir. Hibritin kendine döllenmesi güçlü olmalı; arı–böcek aktivitesinin düşük olduğu koşullarda dahi verim korunmalıdır. Tohum satan firmaların teknik destek gücü, sezondaki olası problemlerin çözümünü kolaylaştırır. Sap sağlamlığı ve iyi kök sistemi rüzgâra karşı dayanımı artırır.

   Şiddetli rüzgârlar, özellikle yağışlardan sonra yatmaya yol açabilir. Yurtdışında poşette tane sayısıyla satılan hibritler, ülkemizde 1 (en iri)–5 (en ince) numaralı iriliklerle pazarlanır. İri tohum, uygun olmayan koşullarda biraz daha güçlü çimlenme sağlasa da ek tohumluk maliyeti yaratır; bu nedenle orta irilik ekonomik kabul edilir. İrilik sınıfları firmalar arasında bire bir aynı olmayabilir. Tüm hibrit tohumlar mildiyöye karşı ilaçlıdır. Sıra arası 70 cm, sıra üzeri 30–35 cm ekim sıklığıyla ~4500–5000 bitki/da popülasyon en yüksek verimi verir. Dekara tohum miktarı tohum iriliğine bağlı olarak ~400 g/da’dır. Ayçiçeği topraktan fazla besin kaldırdığından üst üste ekim önerilmez. Kurakta yaygın rotasyon Buğday → Ayçiçeği; suluda ise şeker pancarı/yem bitkileri/mısır ile nöbettir. Ülkemizde ikinci ürün olarak da (buğday/kışlık ürünler sonrası) ekilebilir.
 

AYÇİÇEGİ SULAMA SUYU İHTİYACI VE SULAMA ZAMANI

Çizelge 1 verilerine göre Türkiye koşullarında ayçiçeği toplam 615 mm bitki su tüketimine sahiptir ve net su ihtiyacı buna göre hesaplanır.
 

AYÇİÇEĞİN ETKİLİ KÖK DERİNLİĞİ

   Kök bölgesinde bitkiyi strese sokmayacak sürekli toprak neminin korunması için su yönetimi planlanmalıdır. 60 cm toprak derinliğinde izin verilebilir tüketim; orta–ağır bünyeli topraklarda 45–55 mm, hafif bünyeli topraklarda 30–35 mm alınabilir.
 

SULAMA ZAMAN PLANLAMASI

Orta Anadolu koşullarında, orta–ağır ve hafif bünyeli topraklarda önerilen sulama aralığı ve sulama sayısı Çizelge 2’de verilmiştir.
 

SU TUTMA
 

 

NOT: Ayçiçeğinin etkili kök derinliği 90–120 cm olup kılcal köklerin büyük kısmı 0–60 cm’dedir. Damla sulama programında etkili derinlik 60 cm kabul edilerek, tarla kapasitesindeki suyun %50’si tüketildiğinde sulamaya başlanması önerilir…
 

AYÇİÇEĞİ SUYA EN HASSAS DEVRE

 

ALTERNERİA

   Alternaria türleri, fide döneminde çökerten ve çürüklüklere neden olabilir. Sap, yaprak ve tabloda kuru lezyonlar ve kadifemsi küf odakları gelişir. Çiçek parçaları ve çiçek kısmı da etkilenebilir. Mantar tohuma geçtiğinde bulaşmalar, kalite ve verimi düşürür; genellikle başka etmenlerle zayıflamış bitkilerde baskındır.
 

 

PHOMA SPP.

   Phoma enfeksiyonları, toprak üstü parçalarda özellikle yaprak sapı diplerinde kahverengimsi–siyah lezyonlarla belirir. Etkilenen bölgelerde sap içi kahverengileşir; doku kırılganlaşır ve devrilme riski artar. Optimum gelişme sıcaklığı ~25 °C’dir. Türkiye’de ekonomik önemi sınırlıdır.
 

 

KÜLTÜREL YABANCI OT MÜCADELESİ 

• Ekimde temiz tohumluk kullanılmalıdır. Ekim nöbeti mümkün olduğunca uygulanmalıdır. Rizomla çoğalan ayrık vb. türlerin, toprak işleme aletleriyle tarladan tarlaya taşınması önlenmelidir.
• Tarla sınırlarında da yabancı ot kontrolü yapılmalıdır.
   

MEKANİK YOLLA YABANCI OT MÜCADELESİ

• Bitkiler 25–30 cm olduğunda kazayağı gibi ara çapa makineleriyle sıra araları işlenmeli; bu hem yabancı ot kontrolü hem de kapilariteyi kırarak buharlaşma kaybını azaltmak açısından önemlidir.
• İş gücü uygunsa, makineli ara çapadan sonra sıra üzerindeki otlar el çapası ile temizlenmelidir.
   

KİMYASAL YOLLA YABANCI OT MÜCADELESİ

• Ayçiçeğinde en ekonomik yabancı ot mücadelesi uygun herbisitlerin doğru zamanda kullanılmasıdır. Tarladaki türlere göre seçilecek ilaçlar, etiketine uygun olarak ekim öncesi, ekim sonrası/çıkış öncesi veya çıkış sonrası uygulanabilir.
• Ekim öncesi kullanılan herbisitler, 10–12 cm derinliğe diskaro/kazayağı ile iyice karıştırılmalıdır.
• Ekim sonrası–çıkış öncesi uygulamalar yüzeye atılır, toprağa karıştırılmaz.
• Çıkış sonrası ilaçlar, yabancı otların 2–4 yaprak döneminde en etkilidir.
• Geç uygulamalar, ayçiçeğine fitotoksisite riski doğurabileceği gibi yabancı ot kontrolünü de zayıflatır.
   

AYÇİÇEĞİ TARIMINDA BAŞARILI SULAMA İÇİN ESASLAR

• Sulu tarım yapılacak alanlar sonbaharda derin sürülmelidir.
• Sulama aralıkları, toprak suyunun sürekli solma noktasına düşmeyeceği şekilde planlanmalı; genelde faydalı su %50’ye indiğinde tarla kapasitesine getirecek miktarda sulanmalıdır.
• Eğimli arazide eğime dik ekim yapılmalıdır; böylece karıklar eğime dik konumlanır.
• Bitkiler 25–30 cm iken kazayağı ile karıklar oluşturulmalıdır.
• Sulama sırasında suyun kök derinliğine ulaşıp ulaşmadığı demir çubukla kontrol edilmelidir.
• Su, tarlanın her noktasında üniform şekilde kök bölgesine ulaşmalıdır.
• Damlatıcıların yer aldığı lateraller genelde her bitki sırasına döşenir; bazı durumlarda iki sıraya bir veya bir sıraya iki lateral uygulanabilir. Lateraller, tesviye eğrilerine paralel ya da bayır aşağı serilmeli; bayır yukarı döşemekten kaçınılmalıdır.
   

DAMLA SULAMANIN AVANTAJLARI NELERDİR?

• Topoğrafyası düzensiz arazilerde tesviyesiz sulamaya imkân verir; salma sulamadaki erozyon önlenir.
• Geçirgenliği yüksek topraklarda karık akışı kaynaklı kayıplar olmadan tüm alanda ekonomik ve üniform sulama sağlanır.
• Taban suyu yüksek alanlarda seviye yükseltmeden sulama yapılabilir.
• Tarla içi hendek ihtiyacı azaldığından ekim alanı artar, sulama işçiliği düşer.
• Ticari gübreler sadece kök bölgesine verilebilir; gübre ve işçilikten tasarruf sağlar.
• Kök bölgesinde düşük gerilimli sürekli nem tutulduğundan su alımı için harcanan enerji azalır; bu da verim artışı sağlar.
• Tohum yatağı hazırlığı, çimlenme ve seyreltmede üniform nem sağlanır.
• Sulanmayan alanlarda ot gelişimi sınırlı kaldığı için ilaçlı/mekanik mücadele maliyeti azalır.
• Her sulamadan sonra kaymak kırma ve havalandırma ihtiyacı düşer; işçilik ve mazot tasarrufu sağlanır.
• Gübreler sık–az dozda verildiğinden yıkanma azalır; kök bölgesinde pH düzenleyici asitlerle mikro element alımı artar.
• Su–hava–gübre dengesi daha kolay yönetilir; aşırı/az su ve aşırı gübre streslerinden kaçınılır.
• Bitkiler eş su–gübre aldığından uniform büyüme ve erken hasat potansiyeli oluşur.
• Rüzgârdan bağımsız, gün içinde istenen saatte sulama yapılabilir.
• Yaprak ve toprak yüzeyi büyük ölçüde kuru kaldığından hastalık–zararlı kontrolü kolaylaşır.
• Yağmurlama/karıkta tüm profil doygunken damlada sadece küçük bir ıslatma hacmi doygundur; toprakta daha fazla hava kalır ve kök bölgesinden CO₂ uzaklaşımı kolaylaşır.
• Yaprakların ıslanmaması, birçok patojenin gelişmesini ve uygulanan pestisitlerin yıkanmasını sınırlar; verim ve kalite artışı ile hasat sezonu uzar.

 

DAMLA SULAMADA ÖNEMLİ NOKTALAR

FİLTRE KULLANIMINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

• Pompa çalıştırılmadan önce filtrenin tıkanıklık durumu kontrol edilmelidir. Disk/elek filtrenin kapağı açılarak filtre içi temizliği gözlenmelidir.
• Sulama sırasında tıkanma olduğunda giriş basıncı yükselir, çıkış basıncı düşer. Giriş–çıkış arasında ≥1 bar fark oluştuğunda temizlik yapılmalıdır. Tek manometreli filtrelerde, ibrenin titremesi de tıkanma göstergesidir.
   

DAMLA SULAMA BORULARININ TEMİZLİĞİ VE KONTROLÜ

Sezon boyunca damla borularını temizlemek ve besin maddesi alımını desteklemek için fosforik asit veya nitrik asit uygulanabilir. Uygulama 15–21 günde bir, dekara ~1 litre olacak şekilde yapılır. Asit verilmeden önce sistem çalışma basıncına kadar temiz suyla doldurulur; ardından ~30 dakika asit verilir. Sonrasında borularda asitli su kalmaması için en az 30 dakika temiz su dolaştırılır.

Sezon içinde 3–4 kez boru sonları açılarak biriken pislikler tahliye edilmeli, temiz su gelene kadar akış sürdürülmelidir.
 

GÜBRELEME TALİMATI

Damla sulamaya uygun başlıca gübreler:

• Ø Amonyum Nitrat (%33 N) Ø Potasyum Nitrat (13-0-46)
• Ø Mono Amonyum Fosfat (MAP) (12-61-0) Ø Mono Potasyum Fosfat (MKP) (0-52-34)
• Ø Kalsiyum Nitrat (KN) (%15,5 N – CaO) Ø Magnezyum Nitrat (MgN) (N – MgO)
• Ø Fosforik Asit (%62.5–%85) Ø Nitrik Asit (%68)

   Suda tamamen çözünebilen granül/toz gübreler, gerekli miktarda gübre tankına konur. Kapak sıkıca kapatılır, ana vana kısılır ve gübreleme vanaları açılır. Uygulama sonunda borularda gübreli su kalmayana kadar temiz su verilir.

   Tam çözünmeyen gübreler damla sistemleri için sakıncalıdır. Zorunluysa, gübre önce ayrı kapta eritilip süzülmeli ve öyle tanka konulmalıdır. Örneğin ÜRE ve Amonyum Sülfat, kullanımdan önce eritilip süzülmelidir.
 

BÖCEK VE KEMİRGEN ZARARLILARINA KARŞI TEDBİRLER

   Sezon boyunca damla hatlarını korumak için uygun insektisit uygulamaları planlanabilir. İlk sulamada ve sonraki her iki sulamada bir, etiket ve mevzuata uygun şekilde gübre tankından verilebilir.

   Zarar riski, boruların uzun süre kullanılmadığı dönemlerde artar; bu dönemlerde kontroller sıklaştırılmalıdır.

   Sezon bitiminde borular toplanırken mekanik zarar oluşmaması için çok küçük çaplı makara kullanılmamalı; depolamada kemirgenlere karşı koruma alınmalıdır.

   Standart sistem gübrelerine ek olarak MAP, MKP, Potasyum Nitrat, %33 AN, fosforik/nitrik asit gibi ürünlerle; meyve–sebzede kuraklık ve aşırı sıcaklara bağlı çiçek/meyve dökümü azaltılabilir. Hasada doğru potasyum ağırlıklı besleme; renk, sertlik, şeker gibi kalite göstergelerini iyileştirir ve pazarda üstün fiyat olanağı sağlar.

   Artan gübre–mazot–işçilik maliyetlerine karşı üreticinin yapabileceklerinden biri de birim alan verimini %20–50 artırmak ve ihracat kalitesinde ürün elde ederek kârlılığı yükseltmektir.
 

MECH YANIĞI

   Naylon/örtü altında damla borularında buharlaşma–nem damlacıkları güneş ışığında mercek etkisi oluşturarak yanıklara yol açabilir.

   Çözüm: Borular siyah poşet altında tutulmalı veya toprağa gömülmelidir. Şeffaf örtü kullanılırsa damla hatlarında MECH yanığı kaçınılmaz olur.
 

HASAT VE DEPOLAMA

   Uygun iklimde kurak koşullarda ~250–300 kg/da, suluda toprak verimliliği ve sulama sayısına bağlı olarak ~350–500 kg/da tane verimi beklenir.

   Tabla arkası ve braktelerin %50 kahverengiye dönmesiyle, çiçeklenmeden ~1–1,5 ay sonra tane nemi ~%35’e ulaşır ve fizyolojik olgunluk sağlanır. Hasat için; tabla–gövde–yapraklar tamamen kahverengiye dönmeli ve tane nemi %9–10’a düşmelidir. Yüksek nemli depolamada yağlı tohumlar hızla kızışır ve bozulur; bu nedenle hasatta %10’un altı kritik önemdedir.
 

FİZYOLOJİK OLGUNLUK DÖNEMİ

   Buğday biçerdöverleri, tabla ekipmanı ile ayçiçeği hasadına uyarlanabilir. Ekipman, sadece tablayı alıp sapı bırakacak şekilde ayarlanır. ~%3 hasat kaybı normal kabul edilir; aşırı hızlı biçim %15–20’ye varan tane kaybına neden olabilir.

   Hasadın gecikmesi, bazı çeşitlerde tane dökümünü artırır; bu nedenle geç kalınmamalıdır. Türkiye’de Nisan başı–Mayıs ortası ekilen ayçiçeği, genelde Ağustos sonu–Eylülde hasat edilir. Ortalama 120–130 günlük bir yetişme periyodu ister; periyot uzunluğu yaz sıcaklığı, yağış–nem ve toprak besin durumuna bağlıdır. Uygun depolama için tane nemi %10’un altında ve temiz olmalıdır. %8 ve altı nemde depolanan tohumda hastalık–zararlı faaliyeti durur. %11–12 nemde depolanan ürün sık sık havalandırılmalı, serin tutulmalı ve kızışma önlenmelidir. Aşırı çiçek, yaprak ve sap kırıntısı içeren ambarlar yağ kalitesini düşürür.
 

KAYNAKÇA

Prof. Dr. Halis ARIOĞLU